HẢI PHÒNG – PHÁP HERITAGE- DI SẢN KIẾN TRÚC HÔM NAY, SỰ THỊNH VƯỢNG CHO NGÀY MAI
ĐI TÌM GIẢI PHÁP BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ CHO KHU VỰC ĐÔ THỊ TRUNG TÂM THÀNH PHỐ
Trần Thị Lưu Ly
Ngày 15/11/2023 tại thành phố Hải Phòng, Viện Hàn lâm kiến trúc Pháp Việt với sự hỗ trợ của Hội Hữu nghị Việt Pháp Thành phố Hải Phòng cùng với Viện Pháp, Uỷ ban nhân dân thành phố Hải Phòng, Sở Văn hoá- Thể thao, Sở Ngoại vụ, Sở xây dựng, Hội kiến trúc sư Việt Nam, Hội kiến trúc sư Hải Phòng, Trường Đại học Việt Pháp thành phố Hồ Chí Minh đã khai mạc triẻn lãm “Hải Phòng- Pháp Heritage- Di sản kiến trúc hôm nay, sự thịnh vượng cho ngày mai”. Mục tiêu đặt ra của Triển lãm là tìm giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị cho khu vực đô thị trung tâm thành phố, nơi có nhiều côg trình kiến trúc tiêu biểu do Pháp thiết kế và xây dựng vào cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX.
NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA TẠI TRIỂN LÃM
Khu đô thị trung tâm Hải Phòng, đặc trưng bởi di sản đô thị và kiến trúc Pháp, đã trải qua quá trình phát triển lịch sử, kinh tế và xã hội hàng trăm năm nay. Những di sản này là viên ngọc quý ở cấp quốc gia và thành phố Hải Phòng. Việc đặt ra yêu cầu “Bảo tồn và phát huy giá trị” khu vực trung tâm thành phố là vấn đề vô cùng quan trọng và cấp thiết trong giai đoạn hiện tại cũng như thời điểm sắp tới, cấu trúc đô thị có nhiều điều chỉnh, đặc biệt khi thành phố quy hoạch khu trung tâm hành chính – chính trị mới nằm ở huyện Thủy Nguyên- Bắc Sông Cấm.
Các kiến trúc sư Việt Nam và các kiến trúc sư Pháp làm việc tại Việt Nam đã dành nhiều thời gian nghiên cứu và cùng đưa ra những nhìn nhận, đánh giá đầy đủ về công trình kiến trúc tiêu biểu do Pháp thiết kế và xây dựng vào cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX tại Hải Phòng, làm rõ nét đặc trưng của vùng di sản kiến trúc và kèm theo đó là giải pháp phát triển đô thị tương lai theo hướng bền vững trên cơ sở chắt lọc kinh nghiệm phát triển đô thị từ nước Pháp các quốc gia khác.
Triển lãm “Hải Phòng – Pháp Heritage – Di sản kiến trúc hôm nay, sự thịnh vượng cho ngày mai” thực hiện tại thành phố Hải Phòng và dự kiến tiếp tục mở tại Hà Nội, thành phố Hồ Chí Minh, thủ đô Paris của Pháp để trình bày kết quả nghiên cứu cùng những ý tưởng đề xuất của các kiến trúc sư đối với thành phố Hải Phòng hướng tới mục tiêu bảo tồn và nâng cao giá trị của khu đô thị trung tâm thành phố và các giải pháp để vùng đô thị này tham gia vào tương lai kinh tế, xã hội, môi trường thành phố.
Phần IN của triển lãm khái quát lịch sử hình thành đô thị Hải Phòng trong suốt thời kỳ 1874- 1930 với đầy đủ công năng của một đô thị cảng biển hiện đại lúc đó, bao gồm: các công trình công cộng, công trình văn hoá, công trình nhà ở và dịch vụ, không gian công cộng, khu phức hợp công nghiệp được xây dựng cùng với cấu trúc đô thị và tuyến cây xanh thiên nhiên đồng bộ. Từ đó đến nay, thành phố dần được mở rộng, vùng đô thị xây dựng trong thời kỳ thuộc Pháp trở thành khu đô thị trung tâm của Hải Phòng mang đậm dấu ấn kiến trúc Pháp, trở thành một quần thể di sản với hình thức và chi tiết kiến trúc tinh tế, thể hiện sự giàu có về văn hoá của Hải Phòng.
Với tầm nhìn phát triển thành phố đến năm 2045 câu hỏi đặt ra là làm thế nào để xây dựng thành phố trên thành phố, mang lại lợi ích lớn nhất cho người dân từ những di sản lịch sử.
Phần OFF của triển lãm giải quyết vấn đề này, tạo dựng hình ảnh “Di sản của ngày mai”- bảo tồn và phát triển đô thị Hải Phòng dựa trên quan điểm: có một tầm nhìn mở đối với các di sản kiến trúc, di sản đô thị và cảnh quan; trên cơ sở đó tạo lập dự án đô thị cho trung tâm lịch sử- một phần thiết yếu của thành phố đồng thời với bảo tồn và phát huy giá trị di sản. “Phương pháp nào nên được thực hiện để quản lý sự phát triển đô thị thiết yếu ở trung tâm thành phố. Làm thế nào để can thiệp vào kiến trúc đương đại trên các công trình di sản. Có thể đề xuất dự án đô thị nào cho các bến cảng nhằm tái khám phá mối liên kết giữa thành phố và dòng sông” đó là câu hỏi và là một thách thức với Chính quyển thành phố Hải Phòng và những nhà chuyên môn hôm nay.
Để đạt mục tiêu kỳ vọng là tái định vị Hải Phòng như một điểm đến hấp dẫn không thể bỏ qua; các công việc cụ thể đối với bảo tồn những viên ngọc di sản kiến trúc phải tuân thủ một trật tự nghiêm ngặt: nhận diện và xác định di sản; xây dựng chính sách liên quan đến nhà ở, các điểm tham quan và các loại hình dịch vụ khai thác phù hợp đặc thù của trung tâm lịch sử; xây dựng hồ sơ đăng ký di sản hiện có vào danh sách di sản Unesco.
ĐỂ KHU ĐÔ THỊ LỊCH SỬ HẢI PHÒNG ĐÁP ỨNG CÁC TIÊU CHÍ THỜI HIỆN ĐẠI
Việc đầu tiên cần hoạch định là phát triển không gian văn hoá và du lịch trong khu đô thị lịch sử Hải Phòng, giúp cho các công trình lịch sử này tự nó kiến tạo nên một tâm điểm hấp dẫn, trở thành biểu tượng- điểm nhận diện đặc trưng của thành phố, một nguồn tạo ra công ăn việc làm và sự giàu có cho thành phố.
Các chủ thể đô thị (nhà quản lý, cư dân và các nhà phát triển dự án) cần sự hợp tác và chung tay nhằm xác định các mục tiêu chiến lược của không gian văn hoá và du lịch, định hình các chức năng đô thị mới cho các công trình lịch sử trong việc giữ gìn và phát huy giá trị của chúng.
Đối với các công trình lịch sử cách làm của các quốc gia khác là chuyển đổi các chức nǎng kinh tế, xã hội, văn hóa và du lịch đáp ứng các nhu cẩu của ngày hôm nay.
Mỗi công trình cũ có một tự tính và không gian xung quanh đặc thù, cho phép xác định được các định hướng tái sử dụng các công năng mới mà công trình đó có thể đón nhận, ví dụ bảo tàng, phòng triển lãm, thu viện, nhà hát, hội thảo nghệ thuật…
Cải tạo các công trình lịch sử là một phần của việc tái sinh giá trị các khu đô thị lịch sử của Hải Phòng và đem đến một giải pháp ứng xử đổi mới, bổ sung và mang tính toàn diện cho thành phố và di sản của của thành phố.
Di sản này sẽ có chỗ đứng trong sự phát triển kinh tế, văn hoá, du lịch, xã hội của Hải Phòng bằng cách thích ứng với các tiêu chí và yêu cầu của thế giới hiện đại, nhưng không xoá đi những giá trị thẩm mỹ vốn có.
Chuyển đổi các di tích lịch sử, di sản công nghiệp thành cụm văn hoá để làm giầu và phong phú các giá trị di sản thông qua việc học hỏi các nước thành công trong loại hình dự án này, như Cộng hoà Pháp với việc hoán cải Nhà ga xe lửa cũ thành bảo tàng Orsay, Nhà tang lễ thành Nhà nghệ thuật đương đại, Bệnh viện Hotel Dieu thành trung tâm công nghệ sinh học và trí tuệ nhân tạo….
Xét trên khía cạnh kinh tế, viêc tái sử dụng các công trình lịch sử với các công năng mới như không gian ẩm thực hoặc nơi đón tiếp khách lưu trú sẽ đảm bảo một cách hoàn hảo cho viêc bảo trì thường xuyên và liên tục các công trình và cũng sinh ra một nguổn lợi cho phép việc cung cấp tài chính cho các dự án bảo tồn khác để giảm nhẹ gánh nặng ngân sách công của thành phố.
Xét về vǎn hóa, các trung tâm tư liêu, hướng nghiêp các nghề truyển thống, các xưởng sáng tác nghệ thuật hoặc công nghệ thông tin, thư viện, không gian triển lãm hoặc hội thảo là những công nǎng mới của việc tái sử dụng. Các không gian này sẽ trở thành nơi vui chơi, giải trí, học tập và cung cấp các tiện ích giá trị cao cho cư dân và khách du lịch.
Bàn tay vàng của các nhà quy hoạch sẽ kết nối tổng thể các kiến trúc này cùng với hệ thống cảnh quan xung quanh công trình tạo dựng không gian văn hóa-du lịch.
Để bảo đảm việc kết nối này hoà quyện, việc quan trọng cần thực hiện là bảo tồn hệ thống cảnh quan đô thị kiểu Pháp với các quảng trường, vườn hoa, hệ thống cây xanh hai bên đường, không gian mặt nước… và gắn kết chúng với hệ thống không gian lưu thông trên đại lộ.
Trong phương pháp bảo tồn di sản mà các nước phát triển đang thực hiện, một chiến lược chia sẻ, tiếp cận hợp tác cùng người dân là vấn đề luôn được thực hiện đồng thời.
Có thể đề xuất các cơ chế hợp tác mới để khu vực tư nhân trở thành đối tác trong việc phát huy những giá trị của di sản.
Lý do cho điều này là việc tái sử dụng các công trình được xếp hạng thường tích hợp nhiều tiêu chí, những giải pháp đặc thù và các ràng buộc kỹ thuật, do đó cần được xem xét tất cả các khía cạnh này ngay từ lúc bắt đầu các dự án tái phát triển. Cũng tương tự như vậy khi can thiệp vào các công trình di sản thường phát sinh những xung đột và pháp lý giữa các chủ sở hữu, người thuê và người lấn chiếm các toà nhà lịch sử.
Vì lý do đó, sự quy tụ và cùng tham gia của người dân trong bất kỳ dự án bảo tồn nào lá điều cần thiết bởi vì không gì có thể thành công hay tồn tại lâu dài nếu không có sự đồng thuận, ngay cả trong nỗ lực hạn chế làm trái với ý muốn của người dân. Phải gắn việc bảo tồn di sản với sự phát triển kinh tế xã hội của họ. Mỗi dự án bảo tồn phải song hành với khía cạnh kinh tế và xã hội. Việc cải tạo sử dụng các toà nhà và lợi ích của người dân cần phải trở nên hài hoà. Sự đảm bảo thành công tốt nhất cho những dự án này phải đến từ sự tôn trọng và gắn bó của chính người dân Hải phòng với lịch sử của mình.
Kinh nghiệm cho thấy việc chia sẻ một một dự án bảo tồn với các đối tác liên quan là cách tốt nhất để dự án có thể triển khai mà không gặp vấn đề bởi những lý do sau:
Việc xây dựng dự án có sự tương tác của người dân, doanh nghiệp và tổ chức, chuyên gia… cho phép mỗi chủ thể tìm thấy mình trong dự án và trở thành dự án của chính họ.
Lắng nghe, thảo luận, trao đổi, triển khai trí tuệ tập thể cho phép tất cả các bên liên quan trở thành đại sứ của chính dự án và bảo vệ những giá trị của dự án.
“Phát triển bền vững không gì khác chính là sự tìm kiếm đương đại một phương thức phát triển nhằm mở ra cho nhân loại những triển vọng mới trong một thế giới hữu hạn. Kiến trúc đóng một vai trò nổi bật trong việc khám phá tương lai vì hai lý do chính: Một mặt nó định hình không gian sống của chúng ta, và mặt khác, nó tạo ra, hoặc ít nhất là có thể cảm nhận được, những biến đổi của xã hội để bước vào kỷ nguyên mới”- Kiến trúc sư Thierry Van De Wyngaert- Chủ tịch Viện Hàn Lâm Kiến Trúc Pháp Việt đã phát biểu.
Hải Phòng có đặc thù đô thị cảng biển ngay từ lúc mới hình thành. Vì thế khi thiết kế các giải pháp không thể không chú trọng vấn đề: Cảng Hải Phòng với vai trò là linh hồn đô thị phải được nhìn nhận một cách khách quan và tầm nhìn xuyên suốt quá khứ- lịch sử- tương lai.
“Nếu Hải phòng đã có được danh tiếng nhờ một phần lớn vào quy mô các công trình kiến trúc trong lịch sử phát triển thì khu vực cảng chính là trái tim thực sự trong tương lai. Đây là ý tưởng phát triển thành phố và giá trị cốt lõi để Hải Phòng trở thành một trong ba thành phố lớn nhất Việt Nam trong những năm tới.” Các nhà tổ chức Triển lãm đã đánh giá như vậy.
Các hoạt động dịch vụ cảng ban dầu được phát triển dần dần với nhiều ngành công nghiệp khác nhau, để tự bảo vệ khỏi những ảnh hưởng tiêu cực của hoạt động công nghiệp, thành phố trong một thời gian dài đã quay lưng lại với cảng. Nhưng ngày nay mô hình này có xu hướng thay đổi : Cảng công nghiệp Lạch Huyện đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng trong khi hoạt động cảng lịch sử giảm đi.
Tương tự như vậy, thành phố đang mở rộng về phía bên kia của công Cấm. Đối với tất cả các thành phố lớn trên thế giới nằm trên cửa sông, để thay đổi và phát triển thành phố cần đánh giá lại các bờ sông.
Việc mở rộng không gian đô thị vể phía sông Cấm thông qua việc nâng cấp cảnh quan hai bên bờ sông và tìm lại sự kết nối mang tính lịch sử giữa đô thị với mặt nước. Cải tạo bờ sông Hải Phòng sẽ được thực hiện với các biện pháp:
Cải tạo các cơ sở dọc bờ sông thành không gian cho hoạt động dịch vụ đô thị: Nhà hàng nhỏ, quán cà phê, cơ sở cho dịch vụ du lịch.
Cải tạo bến cảng cũ thành lối đi dạo hiện đại dọc bờ sông, trồng cây xanh xen kẽ, của hàng, sân chơi cho trẻ em.
Tạo lập dự án đa chức năng lớn phục vụ sinh hoạt văn hoá, thể thao: hoà nhạc, đọc sách, thể thao, nhà hàng, khách sạn cao cấp
Việc định hướng chiến lược này cho phép định vị lại sông Cấm và bến cảng lịch sử ở điểm trung tâm của dự án phát triển thành phố. Một mặt trung tâm lịch sử có thể tìm lại mối liên kết ban đầu với dòng sông và mặt khác dòng sông sẽ trở thành mối liên kết lịch sử với di sản kiến trúc của nó và với thành phố mới được xây dựng phía bên kia sông .
Thành phố ra hướng ra phía sông bằng cách tạo kết nối mở ngang, đặc biệt ở khu vực lân cận Uỷ ban nhân dân. Những không gian mở này cần thiết để thu hút và tăng cường sự kết nối giữa khu vực trung tâm và dòng sông cho cư dân và khách du lịch.
Để định vị lại vị thế sông Cấm như trên đòi hỏi việc phát triển và xây dựng một sự án chỉnh trang đô thị có chất lượng cao lồng ghép các bến cảng với không gian đi dạo, nhà hàng, quán bar, cửa hàng và các điểm du lịch trong đó có việc xây dựng bến hành khách cho tàu du lịch đi Cát Bà- Vịnh Hạ Long, thu hút một lượng khách du lịch đáng kể từ Cát Bà- Vịnh Hạ Long thăm thành phố, biến việc du lịch Cát Bà-vịnh Hạ Long và khám phá thành phố Hải Phòng thành một thể thống nhất và một phần sự thịnh vượng của thành phố sẽ đến từ ngành công nghiệp không khói.
Ba câu hỏi nêu ở phần đầu bài viết này sẽ luôn là chủ đề các cuộc tranh luận giữa các quan chức, các kiến trúc sư và nhà quy hoạch đô thị khi tính đến việc phát triển đô thị cảng biển tương lai từ những nét độc đáo của trung tâm lịch sử ngày hôm nay. Thông qua Triển lãm “Hải Phòng- Pháp Heritage- Di sản kiến trúc hôm nay, sự thịnh vượng cho ngày mai”, những người tổ chức đưa ra hệ thống giải pháp dựa trên những ý tưởng sâu xa để tạo dựng nên một hình dung rất gần của một đô thị xanh, thông minh, văn minh, hiện đại. Những ý tưởng này cần một sự vào cuộc tích cực của các cấp chính quyền và những người dân thành phố để trở thành hiện thực – như một quan niệm mới về đô thị mà chương trình “Nhân văn hoá đô thị – Humaniser La Ville” Istanbul, 1996 đã nêu: “ Trong thế kỷ 21, thành phố phải là nơi hình thành và quản lý các chuyển đổi xã hội. Thách thức làm sao các thành phố trở nên nhân văn hơn, thúc đẩy chất lượng mà các không gian đô thị tạo ra, góp phần cải thiện quyền công dân và tính liên văn hoá, từ đó khiến chúng trở nên “văn minh” hơn“./.
T.T.L.L.
